Sonia: Egunotan, lo hartu aurretik sare sozialak begiratzeko ohitura zaharra alde batera utzi, eta liburuak irakurtzea erabaki dut, edukiak oso antzekoak izan arren. Oraintxe, Aimé Cesaireren Discours sur le colonialisme (Kolonialismoari buruzko diskurtsoa) irakurtzen ari naiz. Jada ezagutzen nuen, zatika eta ingelesez, baina Bartzelonan katalanezko edizio bat aurkitu nuen, eta berehala erosi nuen Berlinera ekartzeko. Lehenengo paragrafoa berrirakurtzean, zeina amaitzen baita esanez “Europa defendaezina d(el)a”, indartsu sentitu nuen oraina –iragana eta segur aski etorkizuna– duela hirurogeita hamar urteko hitzetan. Burura etorri zitzaidan Palais, baina baita duela ia bi urte Hego Afrikak Israelen aurka jo zuenean pantailan beste justizia-jauregi bat (IJC) ikusi genuen azken aldia ere… Zer sentiarazten dizu Palais-ek, 2023ko urriaz geroztik gertatu den guztia kontuan hartuta? Orduz geroztik, zer sentiarazi die beste pertsona batzuei, edo nola interpretatu dute?
Alex: Bitxia bada ere, gero eta gehiago eskatzen didaten filma da. Ez nahitaez jendaurrean erakusteko, orain Artium Museoan ikusgai badago ere. Baina ahoz aho dabil, eta filma ikusteko esteka eskatzen didate, egin nuenean baino askoz gehiago. Duela pare bat aste pelikulako eraikina bisitatu nuen berriro. Beste pertsona batekin joan nintzen, eta inoiz egon gabeko leku eta txokoetan sartu nintzen: sotoetan, tunel oso estu bat zuen katakonba batean. Tunel horretan barrena urruti samar iristea lortu nuen, beldurrak atzera eginarazi zidan arte. Berriro gora egin nuen apur bat; espazio bat zeharkatu, eta eskailera batzuk igo nituen, eta ate moduko bat aurkitu nuen, sarrera tripode baten gainean zegoen argi batek blokeatuta zuen ate moduko bat. Argia atzean utzi, eta 2019tik 2025era bitarteko kasuak biltzen zituen artxibo oso txukun batekin egin nuen topo. Alde batetik, sinestezina iruditzen zait artxibo horiek ez giltzapean egotea, eta bestetik, soto ilun batean egotea, hala moduz entxufatutako argi batekin… Karpeta bat jasotzera horra jaitsi behar duenak oso arraroa izan behar du. Karpetak begiratzean, batek “entzuketa” zuen idatzia, eta irekitzean konturatu nintzen norbaiti telefonoa kontrolatu ziotela. Bertan zeuden haren elkarrizketa guztiak, haren telefono kontaktu guztiak eta abar. Beste beldur mota bat sentitu nuen: dokumentu sailkatuei begiratzeagatik arazo batean sartzeko beldurra. Era berean, zera galdetzen nion neure buruari, zer egiten dute hor dokumentu horiek? Laburbilduz, dena lardaskeria hutsa dela esan nahi dut!!
Niretzat, Palais lege-sistema osoaren karikatura bat da, eta haratago doa. Gure eraikuntzak, asmatzen ditugun fikzioak nahiko narrasak dira. Errealitateari ezartzen dizkiogu, askeagoa eta nahasiagoa delako, hari forma eman nahian, hura ordenatu eta kontrolatu nahian… Eta, halabeharrez, zuloak eta urratuak dituzte. Justiziak ere bai, eta are gehiago. Beti liluratu izan nau, baina gero eta gutxiago sinesten dut sistema judizialean. “Accountability” deritzona lortzeko bitarteko bat da; ez dut ezagutzen hitz horren baliokiderik. Beste erresistentzia modu bat da –edo izan liteke–, baina dena oinarri nahiko narras eta ustelen gainean eraikita dago, eta, batez ere, ez zaio berdin aplikatzen mundu guztiari. Nazioarteko Legea, Nazio Batuak, 48a… Dena eraikitzen da salbuespen baten gainean, palestinar salbuespenaren gainean, hain justu. Giza eskubide asko daude, baldin eta Palestina barne hartu behar ez badute. Eta gaur, hain justu, argi geratzen da hori, Nazio Batuek onartu egin baitute Estatu Batuen eta Israelen Gazarako plana, eta, horrenbestez, kolonialismoa eta okupazioa ofizialdu baitira. Desengainu handia sentitzen dut, uste baitut noizbait, txikiagoa nintzenean, fedea nuela egitura horietan; horrela hezi ninduten.
Sonia: Gaiaren inguruan biraka erantzungo dut… Pilatutako dokumentuez hitz egin zenidanean, gogoan nuen zure proiektu hura, Suedian egindakoa?, non gutunak bidaltzen zenituen beste pertsona batzuen azalean jarrita… Orain ez dut oroitzen izenburua…
Alex: But They are not you.
Sonia: Eta legea izugarrizko lardaskeria dela esaten entzun dizudanean, burura etorri zait Japoniatik bueltan informazio gehiago bilatzen hasi nintzela herrialde haren iragan inperialistari buruz eta Asian, eta batez ere Txinan eta Korean, gauzatu zuen genozidioari buruz. Gogoan dut Tokioko epaiketei buruzko dokumental bat ikusi nuela; epaiketa horiek Nurenbergeko epaiketen analogoak izango lirateke, eta dokumentala ikustean atsekabea sentitu nuen naziek Alemania nagusitasun posizioan jartzen duten paradigma izaten jarraitzen dutelako. Ulertu nuen epaiketa horiek “accountability”-a lortu nahi zutela, enperadorea 20-30 milioi lagunen heriotzaren azken erantzuletzat seinalatuta. Epaiketek bi urte baino gehiago iraun zuten, 800 saio baino gehiagorekin, baina ez zen gauza handirik lortu, ziurrenik Estatu Batuen interesengatik. Antza denez, haiek berehala ulertu zuten enperadorea eroriz gero Japoniako gizarte osoa eroriko zela. Oker ez banaiz, ofizial batek, goi kargudun batek, enperadorea salatzeko zerbait esan zuen itzulinguruka, japonieraz ohi denez, eta bueltatu egin behar izan zuen, esana zuzendu eta errua bere buruari egozteko… Pantomima hutsa.
Alex: Izan ere, azken batean, epaiketa bat narratiben arteko gudu baten parekoa da. Istorio sinesgarriena –edo ustez sinesgarriena– kontatzen duenak irabazten du. Epaitzen ari diren gertakari batzuen gaineko egiak irabazten duela suposatzen da. Borroka narratibo horretan, enperadorea erorita gizarte osoa eroriko dela diozunean, gizarte horri eusten dion narratiba osoa ere eroriko delako da. Oso antzeko zerbait gertatu izan da Israelekin. Orain arte, bere burua Ekialde Ertaineko demokrazia bakartzat izendatzeko balio zion fikzioa mantentzea lortu izan du, beste argudio batzuen artean. Gaur egun, baina, Israelek erabat galduta du narratiba hori, nazioartean behintzat. Israelgo hedabideek eta Hasbarak ezin izan diote gertaeren errealitateari aurre egin. Gertaerak zabaltzeko beste modu batzuei esker gertatu da hori, hala nola sare sozialei esker. Eta, hala ere, Nazio Batuek Gazarako plan hori onartu berri dute. Egitura horietan jende berberak boterean jarraitzen duenean, Estatu Batuen beto ahalmenarekin, adibidez, ez dakit nola irabaz dakiekeen, ez bada baliagarriak ez zaizkigun egitura horiek guztiak deseginez.
Sonia: Herrialde eta inperio batek beto-eskubidea izateak oso argi uzten du non gauden… Baina berriro bueltatuta Bruselako Justizia Jauregian aurkitu zenituen dokumentuetara, pentsatzen ari nintzen antzeko zerbait gertatzen dela albisteekin edo errealitatea deituko niokeenarekin. Hau da, hor daude, soto batean, baina bilatu egin behar dira. Palestinan zer gertatzen ari den jakin dezakezu, nahiz eta sotoa itxita eta irekita dagoen aldi berean, ezkutatuta baina babesgabe.
Alex: Bai, baina Palestinaren historia ez dago batere ezkutatua. Jakin-min apur bat baino ez da behar. Informazio guztia, historia guztia online dago, eta liburuetan. Gertatzen dena da luzaroan diru asko eta energia ugari inbertitu dutela errealitate hori zabaldu ez zedin eta erabat ezezaguna izan zedin.
Sonia: Wikipedian dago, Palestinari buruzko sarreran, ez da oso urrutira joan behar. Wikipedian daude, halaber, Israel sortzeko Japoniak Mantxuria okupatua (Mantxukuo) eta orain Shanghai dena eskaini zituela azaltzen duten sarrerak. Datu guztiak hor daude, baina agian bidea da ezkutuan dagoena edo soto deritzodana. Informazioaren eskuragarritasunak asko du zirriborrotik. Ni neu ere harrituta utzi nau ikusteak zenbaterainokoa den nire ezjakintasuna, Palestinarekiko babesa ia gure sistema eragilearen parte den lekuetan jaio eta hazi naizen arren. Baina ez digute irakasten gure ongizatea beste askoren ondoezean sostengatzen dela. Justizia ere, sistema gisa, injustizian oinarritutako praktikari eta metodoari esker mantentzen da.
2020ra itzulita, hemen bildu gaituen Palais filmaren data ofizialera, badakit zenbait gauza jada kontatu dituzula, berriro entzun bainuen The Tale and The Tongue bildumarako egin genuen podcasta. Hor daude berriro planteatzen ditudan galderen erantzunak, baina interesgarria iruditzen zait ahaztu eta berriro oroitzea oroimenaren parte bat izatea. Hortaz, berriro galdetu nahi dizut Bruselan, aspalditik bizitoki duzun hirian, Justizia Jauregian sartu zinenekoari buruz. Gogoan ditut hiriaren bistak plaza horretatik 2006an, baita eraikina zeharkaezina zelako sentsazioa ere. Baina oroitzen dut, halaber, eraikina alde batean zegoela eta bistak haren presentzia monumentalaren distrakzioa zirela. Pentsarazten dit Europar Batasunak aldi berean baduela eta ez duela presentzia Europako aparatu burokratiko guztia hartu arren herri kutsua mantentzen duen hiri horretan. Eraikinera sartu aurreko espektatibez galdetu nahi dizut, eta eraikinetik ateratzean sentitutakoaz; izan ere, batzuetan, aurretik susmatzen genuena baieztatzeko egiten ditugu gauzak, eta beste batzuetan, aldiz, ez genekiena ezagutzeko. Era berean, esperientziak gauzak ezabatzen ditu, ametsak kontatu ahala desagertzen diren bezala. Uste dut zenbait aldiz saiatu zinela eraikinean sartzen.
Alex: Zure galderari erantzun aurretik, interesgarria iruditzen zait aipatu duzuna. Hala da, Justizia Jauregitik irtetean, hiria ikusten da. Baina handik izan daitezkeen bistetatik haratago, eraikina Bruselako edozein tokitatik ikusteko moduan egina dago. Oso goian dago, Marolles auzoan, zeina neurri batean suntsitu egin baitzuten Justizia Jauregia eraikitzeko. Eta justiziaren eta zigorraren boterea une oro presente izan dezagun dago horrela eraikia. Interesgarria da, halaber, Europar Batasunaren egoitzak Bruselan presentzia handirik ez duela esatea. Auzo bat du, baina ez du monumentaltasun bera. Hiriaren gainetik nagusitu beharrean, atzealdeko “zurrumurru” bat da, “soft power” deritzon horretaranzko aldaketa irudikatzen duen forma bat. Ezkutatuta eta nonahi dago aldi berean. Beraz, interesgarria da bi egoitza horien arteko konparazio geografikoa eta arkitektonikoa egitea.
Zure galderara itzulita, gogoan dut bertan sartzeko nire motibazioa zera zela, eraikinaz hitz egin zidatela; erokeria bat zela esan zidaten, eta interesgarria iruditzen zitzaidan eraikinera sartu eta bertan galtzea… Labirinto moduko bat izango zelakoan nengoen. Ordutik hona nire esperientzia aldatu egin dela uste dut, munduan egoteko dudan modua ere aldatu egin delako. Hara sartu nintzen lehen aldian baino dezente politizatuagoa da orain. Orduko hartan, zirrara handia egin zidan eraikinak. Formalki eta politikoki egin zidan zirrara, bertatik igarotzen den gorputz orori eragiteko eraikita zegoelako. Gogoan dut, halaber, testu labur bat idatzi nuela, Alizia herrialde miresgarrian lanaren nolabaiteko kutsua duena; izan ere, eraikineko areto handi batean sartu, eta oso txiki sentitzen zara, eta, gero, igogailu batean sartu, eta hirugarren solairu eta erdian irtendakoan, Being John Malkovich filmean zaude, erraldoi sentitzen baitzara buruaz ia sabaia ukitzen duzun korridore baten erdian. Arkitektura eraikinean dabiltzanak bideratzeko, desorientatzeko eta beldurtzeko erabiltzen delako piztu zidan interesa horrek guztiak. Eraikinaren nolakotasun formalak asko dio sistema burokratiko batek eta sistema legal batek egin dezaketenaz. Oraindik kontuan hartzen dut hori Justizia Jauregira sartzen naizenean, baina orain askoz ere presenteago daukat eraikinaren historia: nola eraiki zen, nondik datorren, Europaren historia, Mendebaldearen historia… Hori guztia indarkeria historia bati lotuta. Esperientzia bera da, baina beste begirada batekin.
Sonia: Azken urteetan Berlinen izan dudan esperientzia nola aldatu den pentsarazten didazu, baita musikarekin dudan harremanean ere. Lehen, elektronika iluna Europa europarrago baterako sarbidea zen; orain, berriz, cumbia jartzen duten lekuei erreparatzen diet. Musika tenperatura kontua da niretzat. Lagun batek eta biok komentatzen genuen orain gure paseoetan askoz gehiago gustatzen zaizkigula “neuebau”-ak “altbau”-ak baino. Kontua da agortuta dagoela europartasun alemaniarra, non sionismoa den “weather”-a. Baina erresistentzia handia ere badago, eta beste leku batzuetan baino larriagoa edo serioagoa da. Ez da gauza bera hemen edo Bartzelonan manifestatzea. Bost gradutik behera edo hamabost gradura manifestatzea gauza bera ez den bezala. Eta Alemaniako hirigintzan bada min ematen didan zerbait, kultura honen “obedientzia aitzinatzailea” gogorarazten didana, eraikinak berdin-berdinak direlako. Adibidez, Garaipenaren Zutaberanzko bidean Bundestagetik igarotzen diren Palestinaren aldeko manifestazio handietan ez naiz ondo sentitzen. Gobernuak deituta 2018an AfD alderdiaren aurka egin zen manifestazio batean izan nuen desfile sentsazioa gogorarazten didate. Badakit oso beharrezkoak direla, aireko irudi bikaina eskaintzen dutelako, milaka lagunena, baina Alemaniako bulego-arkitekturen artean gertatzen dira. Denbora asko behar izan da Palestinaren aldeko manifestazio bat inguru horretan egin ahal izateko, baina, aldi berean, Bundestagak emozionalki zapaltzen zaitu.
Alex: Ni Berlinen bizi izan nintzen, eta alde egin nuen handik, nire izateko moduaren eta munduan egoteko asmoaren oso bestelako jarrerak ikusten nituelako. Eta, hala ere, Alemanian gertatu den guztiak harritu egin nau. Hasieran, ezin nuen sinetsi, baina, atzera begiratuta, aurretik jada sumatzen zen zerbait.
Sonia: Baina erortzen ari den beste narratiba bat alemaniar sionismoarena da. Baita Alemaniaren eraginkortasunarena eta Alemaniarena berarena ere. Niri hori oso garrantzitsua iruditzen zait Europar Batasunaren testuinguruan; izan ere, bere garaian, Europarekin hitz egitea Angela Merkeli deitzea zen. Europako hegoaldekoa izanik –edo iparraldeko hegoaldeko iparraldekoa, esatea gustatzen zaidan bezala–, konturatzen zara Europa hegoaldea eta ekialdea alde batera uzten dituen ideia dela. Europa esatean, jendeak Alemania, Holanda, Belgika eta Ingalaterra aipatzen ditu, azken hori Europar Batasunaren barruan ez badago ere.
Palais-era itzulita, pelikula ikusten dugunok zurekin goaz eraikinean barrena. Horrelako filmetan ikusleok pertsonaiek adina dakigu, ez gehiago. Zuri bezala, beldurra ematen digute tarteko solairuek, igogailuek eta jada ez dagoen norbaitek erre berri dituen zigarroek. Erretzailea izanik, are beldur handiagoa ematen du. Suspensea sentitzen dugu etengabe. Zurekin zerbaiten bila gabiltza, bila zabiltzala jakin ere egin gabe. Zeren bila zenbiltzan? Bilaketa al da hitza?
Alex: Ez nekien zeren bila nenbilen. Oro har, inoiz ez dakit zehazki zeren bila nabilen pieza bat egiten dudanean. Ez zait Palais-ekin bakarrik gertatu, beste askorekin ere bai. Bada mugiarazten nauen intuizio bat, edo jakin-min edo nahi bat. Baina pieza amaituta dagoela dakidanean ere, ez dut oso ondo ulertzen zer egin dudan. Hor zerbait dagoela besterik ez dakit.
Sonia: Hori ona dela uste dut, Alex…
Alex: Gogoan dut Alma eta biok La mano que canta bukatu genuenean aurkeztea egokitu zitzaidala. Bideo instituzional horietako bat egin behar izan nuen, baina ez zuten erabili, ez zelako ondo atera. Eta ez zen ondo atera, filma zertaz zihoan azaltzeko eskatu zidatenean ideiarik ere ez nuela konturatu nintzelako. Pelikula bat egin genuen, eta oso zehatza, gainera, baina ez nekien hitzez azaltzen. Palais-en kasuan, eraikinarekiko jakin-mina nuen, besterik ez, eta bertan ibili eta hura ezagutzeko gogoa neukan. Banekien esperientzia horren bidez zenbait gauza ulertuko nituela. Joaten naizen bakoitzean harritzen nauen eraikina da. Eta bitxia da, aldi berean ezaguna eta ezezaguna zaidalako.
Sonia: Ni zure pelikularen bitartez bakarrik sartu naiz eraikinean. Katedraletan pentsarazten dit, eta nola ematen zaien estilo bat beste estilo eta garai askotatik igarotzen direnean. Unibertsitatera iristeko Santiagoko katedrala askotan lasterbide gisa erabili ondoren diot hori. Justizia Jauregiak ere badu pastichetik zerbait, eta estilo batek beste batera garamatza, eta igarotzen dugu erakusleihoa, gonbidatuentzako aretoa, behealdea…
Alex: Egia esan, Bruselaren kutsu handia du. “Bruselatze” kontzeptu arkitektonikoa ere erabiltzen da, Bruselako kale batean XIX. mendeko eraikin bat, 70eko hamarkadako beste bat eta 2020ko beste bat egon daitezkeelako; izan ere, garai batzuetan eraikin zaharrak bereizi gabe suntsitu ziren. Brusela ez da batere homogeneoa, eta antzeko zerbait gertatzen zaio Justizia Jauregiari zentzu horretan. Niretzat interesgarria zen Palais ikustean epaiketen film bat ere ikusten dugula, eta 70eko hamarkadako bulego- eta botere-jokoen film bat edo The Blair Witch Project… Izan ere, pelikula bat ikusten dudanean, oso zaila egiten zait irudi bakar bat ikustea. Beti dago irudi bat baino gehiagori aldi berean. Palais-en hori oso nabarmena da, eta horregatik dago muntatuta modu performatiboagoan, ordenagailua gutxiago erabilita. Adibidez, mozketa gehiago eginez muntatu izan banu Palais, Bruselakoa ez den edonork pentsatuko luke beste eraikin askoren collage batekin asmatzen ari nintzela eraikina. Hori saihesteko, ibili egin behar nuen, eta XIX. mendetik 70eko hamarkadarako jauzia ate baten eta hura zeharkatzen duen gorputz baten bidez egin behar nuen.
Sonia: Seguru asko maiz esan dizute, baina nire ordenagailuan ikusi nuen azken aldian Sokuroven Russkiy kovcheg/Russian Ark (Arka errusiarra) etorri zitzaidan gogora, eta Hermitage; han ere ez naiz izan. Bristada edo keinu moduko bat antzeman nuen.
Alex: Oso desberdina da, lotura oso ondo ulertzen dudan arren. Palais plano sekuentziak dira, eta horien bidez eraikin baten txokoak ezagutzen ditugu. Sokuroven pelikula filmatutako antzezlana da ia. Dena plano sekuentzia handi bakar bat da, eta bertan dena dago prestatuta, antzeztuta, zehatz-mehatz planifikatuta; fikzioa da. Palais, zentzu horretan, guztiz kontrakoa da: ez dago ia produkzio bitartekorik, ez da pertsonarik ageri, kamera txiki bat da, poltsiko batean sartuta, eta ni neu, zer aurkituko dudan jakin gabe…
Sonia: Barkatu beti nire obsesioetara itzultzea, baina dj-ek biniloak jartzen dituztenean egiten dutena dakarkidazu burura. Mix bat grabatzen ari bazara eta deskoadratu egiten bazaizu, hutsetik hasi behar duzu berriro. Gertatu zitzaizun halakorik?
Alex: Ez, nik ez nuen errepikatzen. Horrexegatik da Sokurovek egiten duenaren desberdina. Nik ez nuen ibilbide planifikaturik eraikinean barrena. Oinez hasi, eta jakin-minak bultzatuta ibiltzen nintzen. Dena lehen aldiz aurkitzen nuen. Are gehiago, galdu egiten nintzen. Palais, del pie al ojo a la mano diptikoko marrazkiak planoak aztertu bitartean ibilbideari jarraitzeko saiakerak dira. Bi aldiz egin nituen, baina paperean, eta paperean ere ez nuen lortu ibilbidea bi aldiz osatzea. Arkatza paper gainean nuela pantailan irudiei begiratzen nien bitartean, bigarren marrazkia beti gaizki ateratzen zitzaidan, galdu egiten nintzelako; nire eskua galdu egiten zen. Bada hor zerbait, oso zaila delako eraikin hori ezagutzea, gero ibilbide bat osatzeko adina behintzat. Dena den, pentsatzen dut han lan eginez gero, beti ibilbide bera egingo duzula… Ni hainbeste ibilbide desberdin egiten ari nintzen, ezen batzuetan ezagutzen nuen pisu bat topatzen bainuen, txiripaz.
Sonia: Eta marrazkiak noiz egin zenituen, grabatu aurretik, aldi berean edo ondoren?
Alex: Ondoren egin nituen, plano sekuentzien marrazkiak baitira. Ibilbideetako bat erabiltzen nuen, eta eskua paper gainean jarrita, bideoko ibilbidea paperean osatzen nindoan, baina paperari begiratu gabe. Funtsean, arreta galdu gabe metrajeari begiratu bat emateko modu bat zen, plano sekuentziak editatzen nituen bitartean arreta mantentzeko modu bat.
Sonia: Joko hitza datorkit burura. Gogora datorkit zure pelikula Julia Spinolaren ahotsarekin, eta A Bunch of Questions With no Answer, ikusi ez badut ere. Edo epaiketa-pelikuletako jokoa, non argudio onenak irabazten duen, hasierara itzuliz, eta hizkuntzara, gerrak hasten eta bukatzen dituen teknologia gisa, a priori… Zirriborro bat egiten ari zara, une honetan?
Alex: Bai…
Sonia: Laure Provoustek gauza bera egin zuen podcast baterako elkarrizketa batean. Gero bidaliko didazu? Zirriborroek lotura handia dute bulegoekin eta telefonoari erantzuten dioten burokratekin; hala zen, behintzat, sare sozialen eta pantailen aurretik. Vilaseco galeriarako erakusketa prestatzean, Palais-eko marrazkiak eskatzea pentsatu nuen hasieran. Zentzu handia zuten kontzeptu gisa denei bidali nizuen Twister izozkiaren irudi harekin. Baina hainbeste zentzu izateagatik, hain zuzen ere, ez zeukaten zentzurik. Literalegia zen. Niretzat, pelikula hurbilago dago burokraziaren esperientziatik, eta burokraziak badu bideo-joko kutsu bat… eta uste dut ez zaizkizula asko gustatzen…
Alex: Bai, gustatzen zaizkit, baina ez nuen nahi pelikulak bideo-joko bat ematea. Jolasteko atsegin ditut.
Sonia: Zein gustatzen zaizkizu?
Alex: Lehen, bideo-joko dezente zituen norbaitekin ibiltzen nintzenean, askotan aritzen nintzen jolasean. Baita denbora batez ArtFutura-rentzat lan egin nuelako ere. Gehienak ez ditut gogoratzen, baina Shadow of the Colossus gustatzen zitzaidan; joko horretan, gerlari bat zinen, eta denbora luzez paisaia oso politetan barrena ibil zintezkeen zaldi gainean, munstro batekin topo egin aurretik. Gustatzen zitzaidan lasaia zela, eta pertsonaiaren eta zaldiaren arnasa entzun nezakeela paisaietan lauhazka zebiltzan bitartean.
Sonia: Berriro itzuliz burokraziaren eta jokoaren arteko lotura azkarrera, etapak gainditzeaz ari garela, baita buruan darabilgun informazioaren iraungitze bizkorraz ere. Burokrazian eguneratuta egon beharra dago, bideo-jokoetan gertatzen den bezala, edo futbolean, garai batean egokitu zitzaidanez. Burokraziarekin, prozesu bat bukatu orduko beste bat hasi behar duzu… Eta, gero, beti gaizki egiten duzulako beldurra edo sentsazioa dago.
Alex: Bai, noski, Alemanian burokrazia beldurgarria da…
Sonia: Nik irudipena daukat ez dudala hainbeste egiten, eta horrek beldurtu egiten nau. Baina, noski, ez daukat gauza askorik nire izenean. Gutunak bidaltzen dizkiet nire lagunei edo neure buruari, postontzi alemanari beldurra gal diezaiogun. Eta burura datozkit Marc Fisher eta Capitalist Realism (Errealismo kapitalista) kapitalismoak komunismoak baino askoz burokrazia gehiago duela esaten duenean, baina bere burua ez-burokratikotzat aurkezten duenean. Interneten nabigatzea ere burokrazia mordoa da. Ezagutzen dituzun sistemak kontuan hartuta, zer harreman duzu burokraziarekin, edo zein da zure pertzepzio orokorra burokraziari dagokionez?
Alex: Niretzat denboraren zulo beltz moduko bat da. Heldu bihurtzea burokrazia gehiago eta gehiago edukitzea da. Denbora galtzea paper eta formulario askorekin eta bankuko kontuan dituzun zenbakien fikzioarekin. Gorroto dut hainbeste denbora horri eskaini behar izatea.
Sonia: Nik plazerra sentitzen dut burokraziarekin. Urtero metodoa gogoratu beharrak estres handia eragiten dit, baina behin ulertuta, gozatu ere egiten dut.
Alex: Nirea pasa diezazuket… Niri ez zait burokrazia gustatzen. Gainera, beti galdetzen diot neure buruari ondo egiten ari ote naizen, zerbaitetan harrapatuko ote nauten. Gure aldeko lege bat dago, eta ez dugu horren berri bost urte geroago norbaitek esaten digun arte. Inork ez digu azaltzen nola doan hau guztia; salduta gaude.
Sonia: Burokraziak ustez Lazzaratori demokraziari buruz entzun nion zerbait gogorarazten dit, hots, neutro eta garbitzat aurkezten den sistema eskuindarra dela; ezkerreko edozein ekintzak kontrako egitura bati egin behar dio aurre. Bada dokumental bat, hain zuzen ere Bruselan kokatua eta lege digitalei buruzkoa, eskubideak lortzeko ezabatzeko baino askoz denbora gehiago behar dela azaltzen duena. Eta oraintxe bertan, lehendik kontziente ez baginen, jada erabat argi dugu justiziak ez duela zerikusirik justua izatearekin. Eta hemen berriro datorkit burura A Bunch of Questions with no Answers, zuk nik baino hobeto azal dezakezun lotura antzematen diodalako Palais-ekin.
Alex: Palais baino lehenagotik, beti interesatu izan zaizkit epaiketak, edo narratibaren eta epaiketaren arteko gurutzaketa; mundu judiziala joko moduko bat izango balitz bezala, bere arauekin, non zirrikituak aurki daitezkeen. Hierarkiaren kontua ere hor dago, eta La mano que canta lanean Almarekin desegin egin nahi genuen, irudi, soinu eta hitzari zegokienez. Gainera, Segunda persona, tercera persona pieza egin nuen, hain zuzen ere burokraziarekin eta Frantzian asiloa eskatzeko prozesuekin zerikusia duena. A Bunch of Questions with No Answers-en erabilitako estrategia bera erabili nuen. “Babeserako ofizial” baten –hala deitzen diote– eta asilo eskatzaile baten arteko elkarrizketa da, eta nik erantzunak kendu, eta galderak bakarrik utzi nituen, arreta langilearengan jartzeko eta ikusteko nola funtzionatzen duen burokrazia mota horrek formularioaren egituraren barruan eta, halaber, nola inprobisatzen duen pertsona batek egitura horretan eta nola hezurmamitzen duen.
A Bunch of Questions with No Answers-en, erantzunak kentzea erabaki genuen, haiek entzutea guztiz jasanezina zitzaigulako. Gainera, COVIDaren garaitik Spinoza ikasten hasi nintzen beste lagun batzuekin batera, hierarkiak edo botere posizioa dakarten egoerak desegin nahian. Spinozak, hain zuzen ere, “botere alairik” ez dagoela aipatzen du. Definizioz, beste norbaiti ekiteko gaitasuna kentzen diogunean dugu boterea. Robek eta biok Estatu Departamentuko prentsaurrekoak ikusten genituenean, sentitzen genuen gure ekintzarako gaitasuna suntsitu egiten zela erantzunak oso mingarriak, sumingarriak eta etsigarriak zirelako. Aldi berean, areto horretan zeuden kazetarien galdera bikainen lekuko ginen, egunez egun; boterea zalantzan jartzen zuten, eta informatuta zeuden: eskualdeko ezagutza geopolitiko eta historikoa zeukaten, Estatu Batuetako atzerri politikaren historia ezagutzen zuten. Eta aitzakiak eta hitz entsaladak jasotzen zituzten erantzun gisa. Zerikusia du hizkuntzari buruz zenioenarekin, hau da, hizkuntza harresi gisa erabiltzen dela galderen eta azalpen edo “accountability” eskaeren aurrean.
Egun batean, Robekin kontzertu batetik bueltan, erantzunak kendu eta galderak bakarrik uzteko ideia sortu zen. Hurrengo egunean, Robek prentsaurrekoen bideo guztiak deskargatu zituen, eta erantzunak kentzeko algoritmo bat diseinatu zuen. Eta, egia esan, bakardade sentimendua askoz arinagoa zen areto hartan, hedabideek aurkeztutako narratiba sinesten ez genuelako geure artean eta beste batzuekin planteatzen genituen galdera horiek entzunda. Kazetari talde bat “honek ez du inolako zentzurik” esanez botereari aurre egiten ikusteak ekintzarako gaitasun handiagoa eta lanean jarraitzeko gogo biziagoa sortzen zizkigun, Palestinarekiko elkartasun mugimenduetan ahal genuen moduan eusteko grina. Orain filma aurkezten ari garela, hori bera egiten duela sentitzen dugu: hitz egiteko, eztabaidatzeko, amorrutik harago esku hartzeko gogoa ematen du.
Uste dut horren parte batek zerikusia duela Palais-ekin eta Justizia Jauregiaren eta Europar Batasunaren egoitzaren artean egin dugun konparazioarekin; zerikusia du maskara eta narratiba bat erortzearekin, eta A Bunch of Questions with no Answers lanaren kasuan, Bidenen administrazioa aurrerakoi gisa aurkezten duen narratiba erortzen da. Esan daiteke une horretan oraindik pentsatzen genuela erantzunak lor zitezkeela, legezkoak funtzionatzen zuela eta nazioarteko legeak zentzuren bat zuela. Legea betetzen zelako itxura egiten saiatzen ziren, eta orain, Trumpekin, ez da halakorik egiten. Bidenen administrazioa kazetariei galdera guztiak egiteko eta erantzun guztiak eskatzeko aukera ematen zien antzerki demokratiko horren azken emanaldia da.
Motibatzen gintuen, halaber, alde batera uztea beren kazetariak zentsuratzen ari ziren kontseilu editorialak zituzten hedabideak. Urte eta erdi horretako historia guztia testuinguruan kokatuta eta gauzei beren izenez deituz kontatzen duen gelaurrera joaten ginen zuzenean, eta han ez zeuden BBC, CNN, AP eta abar, hedabide horietako kazetariak aretoan baitzeuden. Dokumentu historikoa da.
Sonia: Ez dut pelikula ikusi, baina oroitzen naiz galdera horiek testuan online egon ziren hilabetean haietan scroll amaigabeak egiten aritu nintzela. Nik hedabide jakin batzuk baino ez ditut irakurtzen, eta batzuetan mainstream-ean esaten dena galtzen dut. Min ematen didalako, baita ere. Baina, bitxia bada ere, Galizian, Nós egunkarian, gainerakoek kontatzen ez duten guztia kontatzen duen paperezko egunkari historiko, independentista eta ezkertiarrean, 2023. urte amaieran genozidioaz hitz egiten zuten albisteak eta palestinar kazetariekiko elkarrizketak aurkitu nituen… Lugoko Mariña eskualdeko herri galdu batean, non lagunei eta zonbiei buruzko film hura filmatu zenuten.
Botereari dagokionez, asko hitz egiten da boterearen banaketaz, baina Terre Thaemlitzekin izandako elkarrizketan berak esaten zidan boterearen desinbertsioa izan behar genukeela jomugatzat; ingelesez BDS mugimenduaren parte den hitza da hori. Eta, hain justu, duela gutxi ikusi dugu kazetari bat kaleratu dutela zera galdetzeagatik, Errusiari Ukrainan egindako kalte guztiagatik herrialdearen berreraikuntza eskatzen bazitzaion ez ote litzaiokeen berdina eskatu behar Israeli Gazaren kasuan. Eta bideo batean beste kazetari bat galdera hori bera berriro egiten ikusteak ere hunkitu egin ninduen. Gogorarazi zidan garrantzitsua dela behin eta berriz saiatzea, berriro planteatzea gure kideek egin eta erantzunik gabe geratzen diren galderak, haiek bakarrik ez uzteko. Aspaldidanik galdetzen diot neure buruari zer ondorio izango lukeen bakarka galdetzeak, adibidez, zer egingo duten pabiloi nazionalek Israelen pabiloia Veneziako Bienaletik ateratzeko. Agian milaka sinadura biltzen dituen gutuna baino eraginkorragoa da, galdera bera presente dagoelako etengabe. Oso etsigarria da ikustea nola aplikatzen diren manera kolonial onak, eta galdera “zailak” planteatzen direnean nola erantzuten den galderaren edo galdetzen duenaren manerak zalantzan jarriz.
Alex: Kazetari batek beste baten galdera berriro egiten dueneko egoera garbi ikusten da A Bunch of Questions… lanean. Hasieran kazetari bakarra dago, Al-Quds egunkariko Said Arikat; Palestinari buruzko galderak egiten ari da, eta, pelikulan zehar, areto osoak bat egiten du berarekin. Behin baino gehiagotan, kazetari batek erantzunik gabe geratutako galdera bati heldu, eta errepikatu egiten du, kide bati babesa emanez. Kidetasuna eta kazetaritzako etika ikus daitezke areto horretan. 2022an sionistek hildako Shireen Abu Akleh kazetaria oroitzen dute, eta ikerketari buruz eta hilketaren ondoriorik ezari buruz galdetzen dute. Filmak aurrera egin ahala osatzen den erretratu kolektiboa da, eta boterea zalantzan jarri eta bere lana egiten duen kazetaritza etika erakusten du.
Desinbertsioari dagokionez, arretari begira ere aplikatu behar litzateke, ez soilik botereari begira. Narratiba jakin batzuei arreta eskaintzeari utziz gero, hil egiten dira.
Sonia: Hori da gaur egungo arazoetako bat faxismoarekin…
Alex: Nik hala uste dut. Faxismoa irabazten ari da, eta agian, neurri batean, arteetatik eta narratibatik beste iruditeria batzuk sortzeko irudimena falta zaigulako ari da gertatzen hori.
Sonia: Nire ustez, arazoa da beti haien narratiban jokatzen dugula. Twitter-en ibiltzen nintzenean, bazegoen “No les hagas casito” edo horrelako zerbait izena zuen profil bat. Gogoratzen duzu?
Alex: Bai, baina kasu horretan ere arretarekin du zerikusia. Desinbertsioaz ari bagara, narratiba horri kasu egiteari utzi behar genioke, eta arreta beste batzuetan jarri behar genuke, bestelako narratibak sustatzeko.
Sonia: Horixe gertatu zaio Palestinari ia 80 urtean zehar, inork ez diola kasurik egin bere narratibari. Ni saiatzen naiz ez partekatzen, baina aitortzen dut Alemaniarekin oso haserre nagoela, eta jokoan erortzen naiz. Eta, noski, algoritmoak garrantzitsutzat jotzen du, zeroei eta batekoei dagokienez.
Alex: Ni kontuz ibiltzen naiz, eta saiatzen naiz ez arreta gehiegi eskaintzen eta ez partekatzen ikusten ditugunean sumindura eta amorruzko erreakzio emozionala eragiteko sortuta dauden edukiak. Izan ere, horrek ekintzarako gaitasuna kentzen digula uste dut. Neurri batean, zerbait egin nahi izatea eragiten dute, baina, egiaz, antolatzeko eta borrokan bat egiteko aukera emango diguten narratibak bilatu behar ditugu. Uste dut zenbait narratibak gure haserrealdian, tristuran eta ezinegonean bakartu besterik ez gaituztela egiten. Horrelako dinamiketan desinbertitzea ere bada kontua, horiek antzematen ikastea eta beste batzuetan inbertitzea. A Bunch of Questions with No Answers Instagramen kazetarien eta Estatu Departamentuko speaker-aren arteko trukeetatik ateratzen ziren klip laburren erreakzioa ere izan zen, haserrea eragiten zuten erantzunak zirelako. Horretatik aldendu, eta zinema militantera hurbildu nahi genuen; maila narratiboan, maila bisualean eta ekintza mailan antolatzeko elkartu eta bat egingo duen publiko bat sortzeko gai den zinema egin nahi genuen.
Sonia: Egia da. Erantzun etsigarri horiekin, erantzuten dutenera bideratzen dugu arreta, eta gutxiago pentsatzen dugu erantzuten ez dutenean, eta agian hori da garrantzitsuagoa. Nik askotan ikusi dut neure burua hor, etsipenean murgilduta. Eta beste batzuek etsipenaz hitz egiten didatenean, esaten diet ezin dugula horretan erori, kontzesiotik pixka bat ere baduela. Nik denbora asko behar izan nuen Berlinen kufija eramateko, eta orain oso zentzugabea iruditzen zait: hamabi urte nituenekoa nahi nuen; ez nuen oso ondo ulertzen esan nahi zuen guztia, baina institutu osoak zeraman, 90eko hamarkadan Yasser Arafatek zuen karisma mediatikoagatik, nik uste. Jendeak etsipenaz hitz egiten didanean, Berlinen kufija bat eramatea gomendatzen diet, hura jantzita gauza politak gertatzen zaizkizulako eta non eta norekin zauden jakiten laguntzen dizulako. Gainera, gala hartan Javier Bardemekin gertatu zen bezala eta inaugurazioren batean lehen pertsonan bizi izan dudan bezala, artearen glamourrari egindako fuck off bat da, eta hainbat mailatako statement politiko bat. Kufija herri palestinarraren erresistentziari babesa adierazteko oinarrizko elementua da, gentrifikatzen uzten ez dena.
Narratibei buruz diozunak ere gogorarazten dit geure egiten ditugula “garaipenak”, baina ez, ordea, porrotak edo estropezuak. Denbora daramat horiek nola kolektibizatu pentsatzen. Beste pertsona batzuen ezeztapenak eta prozesu zailak ikusteak beste bide bat hartzen laguntzen digu. Hori ere ikaskuntzaren parte da.
Alex: Spinozarekin jarraituz, ni ere haserretzen naiz “estropezu” horiekin. Baina gero fokua beste zerbaitetan jarri behar dela pentsatzen dut. Norbaiten ezeztapenak eragiten didan energia beste gauza askoz eraikitzaileago batean erabil dezaket. Beste pertsona batzuekin taldean lan egiten dudanean nabaritzen dut. Zerbaitek haserrea eragiten duenean, beste zerbaitetara bideratzen saiatzen naiz, baina ulertzen dut beste batzuentzat etsigarria izan daitekeela. Saiatzen naiz pentsatzen bakoitzak ahal duena egiten duela eta mundu guztiak ezin duela dena ondo egin, ezta norberak ere. Gaizki egiten dugunean onartzeko umiltasuna ere izan behar dugu, baina akatsak egin arren aurrera jarraitu behar dugu. Uste dut ikaragarria dela besteak umiliatzea, hortik ez baita gauza handirik ikasten, indarkeria gehiago baino ez. Aldi berean, denak ditu ñabardurak, kolektibo batzuek estrategia gisaerabiltzen baitute shaming-a, eta uste dut erakundeekin funtziona dezakeela. Adibidez, presioa egiteko edo Israelen inbertitzeari utz diezaioten lortzeko, eta abar. Baina zalantza handia sortzen dit estrategia hori botere egoeran ez dauden norbanako edo artisten kontra erabiltzeak.
Sonia: Nire ustez, hor errua desbideratzen da, abusatzaile batzuek subjektu abusatzaile bat seinalatzen dutenean bezala; kezko hesi gisa erabiltzen dute. Asko haserretzen naizenean, hori zergatik gertatzen ari zaidan argitzen saiatzen naiz. Eta hor eskertu egin nahi dizut sareetan jartzen duzuna, askotan lagundu egiten didalako egon behar den horretan egoten, egin beharreko lana non dagoen jakiten.
Alex: Izan ere, gauza txikietan zentratzea ere distrakzioa da. Erantzule nagusiak begien bistatik galtzen ditugu.
Sonia: Batzuetan BDSk eskatzen duena betetzea da kontua. Norbaiti aipatu nion, Sónar jaialdiaren kontua zela eta. Haiek oso ondo dakite zertan ari diren, eta boikota eskatzen badute, ez dezagun aitzakiarik bilatu… Askoz gauza gehiago erantsiko nituzke, baina agian hemen utziko dugu, ezta? Amaiera ona iruditzen zait norberaren tristuratik ateratzea, beste kontakizun eta leku batzuetan topo egiteko.
[Alex Reynoldsek eta Sonia Fernández Panek 2025eko azaroaren 18an izan zuten solasaldi hau (eta hitz gehiago), Bruselan eta Berlinen zeudela, hurrenez hurren].